O escritor Suso de Toro. Paco Vilabarros

Considera Sete palabras un punto de inflexión na súa obra literaria. Este tour de force á procura da identidade familiar, que o leva ao torno dun hospicio de Toro, é dunha trama de realismo e maxia que Suso de Toro (Compostela, 1956) empezou a escribir o día que cumpría os 52 anos, “e ten que ver coa idade e coa fraxilidade da miña identidade. Meu irmán maior díxomo: sabía que algún día escribirías ese libro, porque sempre preguntabas pola familia de papá. Se este libro non desperta emocións que o lector teña dentro fracasa”

Como nace Sete palabras?

Sae da experiencia persoal. Entendo a literatura dun xeito activo e algúns libros meus pretendían funcionar como granadas de man. Caixón desastre era un ensaio para demostrar que se podían escribir outras cousas en galego pero con Polaroid xa pretendín modificar a literatura galega. Home sen nome falaba da memoria colectiva e, ademais da pretensión estética, quixen romper o tabú de dicir o nome dos asasinos. Sete palabras é a literatura como terapia e vía de coñecemento de min mesmo. A grandeza da literatura reside na individualidade e ese é o seu valor universal, porque afondando nun mesmo os demais recoñécense.

Buscaba para si e tamén para o seu pai que estaba doente.

Non sei se o fixen por encargo da miña abuela Valentina ou de meu pai, ao que lle quedou sen facer esa tarefa ou se é estritamente unha necesidade miña. Pero sentinme un medium doutros. Na procura dese pasado vivín unha experiencia autenticamente literaria, de sentirme dentro dun conto.

Aínda que o personaxe non ten nome, vostede é moi duro con el e, daquela, co propio Suso de Toro.

Son moi crítico co meu entorno pero tamén practico esa dureza comigo mesmo. Non o reivindico e téñoo máis por defecto que por virtude, pero é a miña forma de ser. Entendo a literatura para intervir na vida. Que sexa experiencia, non algo superficial, que actúe e te modifique. Falar de Sete palabras resúltame difícil porque tiven que exprimirme e a tarefa era buscar cunha honradez extrema, sen saber se o que podía atopar sería ou non agradábel. Era o lado escuro ou incómodo da historia familiar que tocaba tamén no centro de min mesmo. Por iso me desdobrei dunha maneira extravagante.

Probei a ler algunhas páxinas poñéndoas en primeira persoa e cambia o ton do relato.

É un experimento curioso, porque eu necesitei saír de min para verme e dicirme as cousas. Non soportaría a confesión en primeira persoa.

Seu pai quería lembrar e non podía?

Non podía. No fondo as historias redúcense a motivos poéticos. A provincia de Zamora era moi pobre e el tivo unha historia emigratoria semellante á nosa. Quería redimir a súa vida e a pobreza. De broma teño dito que meu pai era dunha terra tan probe que emigrou a Galicia, cando os galegos marchamos do noso país. E agora que falamos da lingua lembro que para el foi un plus ser de fóra cando chegou, porque era admirado. Teño moi claras as falacias e a demagoxia da lingua porque a vivín na familia, e sei o que significaba.

A pescuda familiar leva a primeira plano o hospicio como trasunto da procura da identidade.

Agora que estou facendo para El País estampas de figuras da cultura de Galicia, atópome que a estrutura familiar tópica de fillos/pais/nais/avós apenas existe na biografía de ninguén e atópome moita xente que saiu dos hospicios. De sempre tiven unha teima en buscar a orixe, en rastrear polos apelidos. Digo que son como os xudeus que se recoñecen e eu fágoo de continuo con galegos e hospicianos. Moitas persoas temos apelidos con esa orixe de orfandade e hai reflexo en moita novelística francesa, española ou na de Dickens. É un tema duro e radical e cando chego á orixe de meu avó estou no nivel cero da identidade. Era o corpiño dun meniño de días, que non tiña nome, nin apelidos, nin pai, nin nai, nin nada. Aí empezou: puxéronlle un nome, o do santo do día, inventáronlle un apelido, o do lugar no que apareceu (o hospicio zamorano de Toro) e constrúe a súa vida sen antecedentes, até casar coa miña avoa Valentina, ter fillos e empezar daquela a ser alguén: marido e pai con lugar e casa. Meu avó veu da nada e desapareceu na nada, porque se perdeu no mar do Caribe, quizais por iso a identidade persoal é a teima de toda a miña obra de ficción, pouco frecuente nunha literatura galega, que cultiva e estima máis a identidade colectiva. Pode que o meu individualismo veña de ser neto de hospiciano, por iso trato de darlle á miña lingua obras literarias dignas pero non reforzamento dos signos de identidade colectiva.

Chaman a atención as referencias á maxia, como se alguén conducise os seus pasos.

Sentín que non estaba só. O que escribo é literario pero vivino como un conto de fadas. Sentín que tiña unha axuda externa. Experimentei o que moitas veces teorizas, que a vida só se comprende literariamente, que na vida hai unha trama oculta que é máxica. Teño dito que son un escritor relixioso, en canto que a vida é algo transcendente e para captala hai que contala como un relato, e iso pasoume en todo o traballo de Sete palabras.

Confesa tamén unha certa envexa da poesía.

O poeta que máis admiro é César Vallejo, nado en Santiago del Cuzco, no Perú. Envéxolle na primeira obra a inocencia, unha linguaxe que transmite a pureza dos ollos do rapaz. Admírame que unha persoa adulta e con oficio literario sexa quen a ter esa visión do mundo transcendente e sagrada. A poesía enténdoa de maneira tan radical que non me atrevo porque carezo desa inocencia, son demasiado metalingüístico e reflexivo. Son demasiado autoirónico.

O libro fornece moitas claves de quen é vostede.

Penso que si. É unha reivindicación do poder da literatura e a súa transcendencia. E axudoume a vivir, porque tes que vivir sabendo que estás facendo a túa propia historia. É o contrario do que falou Sartre ou do que formulou Beckett, ao que tanto admiro. É o máis achegado que puiden facer da poesía.

Nun artigo seu recente falaba de que a literatura galega non aproveitou para a súa proxección estes 30 anos de autonomía.

O meu primeiro libro publícoo no 1984 e Polaroid no 1986. Naquel tempo formulaba a idea de que a literatura galega tiña que pasar de vivir na resistencia ou a supervivencia a instalarse na existencia, na normalidade. Tiñamos que conseguir que o pacto do escritor coa súa sociedade non fose repetir as consignas galeguistas senón fornecerlle literatura aos lectores e facelo en lingua galega. En paralelo sinalaba que as editoriais debían deixar de ser fundacións e pensar en proxectos empresariais e os escritores aspirarmos a exercer o oficio de escribir. As experiencias de Polaroid e Land Rover confirmáronme que había un público, limitado pero que se podía vender nun ano unha edición de 3.000 exemplares. Por iso desde entón falei de números e diñeiro. Era incómodo para min pero había que facelo. Recriminóuseme e non se entendeu. Cantos escritores demos atravesado as barreiras para poder chegar ao público lector? Non me atrevo a dicir a cifra. E ademais estamos estancados e constato que non houbo novos escritores que acadasen ese público cunha certa normalidade.

Ademais doutras circunstancias temos un país de apenas 3 millóns de habitantes.

Pero hai que relacionar o papel que teñen os escritores nos países normalizados, social e numericamente. E iso non aconteceu nos anos do nacer e medrar a nosa autonomía, que agora está en crise de existencia. O goberno de Núñez Feixóo practica a revancha de Mariano Raxoi, e amosa os fracasos de Fraga e Cuíña. En Galicia execútase, en moitos sentidos, o plano de Aznar e Raxoi. Raxoi foi o único político que sentou no noso parlamento que se negou a falar en galego. O seu programa é o vaciamento político da autonomía, e neses anos pasados foi cando a literatura galega tiña que ter desembarcado na sociedade. Non o fixemos e seguimos na marxe. Cando apareceron os escritores galegos na TVG? Tamén co bipartito. Non apareceron.

En Sete palabras relata o paso seu pola Feira do Libro da Habana, e xa vimos que cando se lles quixo dar paso e proxectalos a reacción do PP foi desmesurada.

Nas poucas cousas que se fixeron para proxectala fóra atopámonos co castigo. Pero o resto do ano vivimos censura descarada ou afogamento. Son tres décadas dun período histórico frustrante, e o proxecto que eu entendía para a nosa xeración de pasar da resistencia á existencia non se conseguiu.

Pero igual que di que a Suso de Toro escritor lle gorentan os mitos, nesta materia e na política Sísifo sería a referencia adecuada, porque vostede non reivindica retirarse desas obrigas.

Porque acredito na rabia como enerxía histórica. Hai cousas que se fan por amor e outras por raiba, e as que saen ben, e non sempre, son as que unen ambas cousas. Na Praza do Obradoiro estivemos o 21 da xaneiro por rabia, pero tamén por amor a nós mesmos e ás nosas palabras. Iso mantennos vivos, pero son moi crítico e autocrítico e non nos abonda con botarlle a culpa a Raxoi e a Feixóo. Na nosa memoria non figuran as loitas pola autonomía, quedaron sen pai aquelas manifestacións de Nadal de 1977 e 1979. Sectores da dereita e a UCD defenderon a autonomía pero no seu sitio quedou Alianza Popular; o Partido Socialista abdicou e foi obxectivamente inimigo da autonomía desde o conflito da capitalidade con Paco Vázquez; e o Bloque non estivo nunca a favor da autonomía e agora reivindica o Estatuto e as leis de normalización lingüística, pero faino con vergoña porque, no seu día, non as defendeu e nunca recoñeceu ese erro. Somos unha autonomía sen pais e temos que asumir con humildade que, coas súas limitacións, foi unha experiencia de autogoberno. Foron nosas, as dos galeguistas, as apreciacións equivocadas. E foi a nosa cultura da autodestrución, a falta de madureza, a que nos condenou ao fracaso. Así me sinto eu.

No libro ten unha referencia ao tempo da clandestinidade no final do franquismo, na que cristalizaría o mellor daquela mocidade súa.

Síntome un supervivente dentro dunha xeración fusilada. O compromiso daquel momento era moi radical e está aínda sen contar porque se precisa tempo para contalo. Houbo xente da nosa xeración que, por non participaren na clandestinidade, para xustificar a súa posición, cousa que ninguén ten por que facer, desacreditou o antifranquismo todo e a loita clandestina, como se fose cousa de “fillos de papá e progres”. Non foi así. Tomáronse decisións profundamente morais que implicaban a vida enteira. O día que fusilaron aos cinco do 27 de setembro de 1975, abrín ás 7 da mañá o bar dos meus pais. Lembro o silencio que había e como un cliente meu, fascista, sinaloume co dedo espetándome “aos comunistas había que fusilarvos a todos”. E sempre me sentín fusilado, porque foron uns e podíamos ser nós. Se Franco tarda tres meses máis en morrer.... Non todo se pode contar, porque a clandestinidade baseábase no delito, e non fixemos máis porque non cadrou. Teño claro que ía haber máis sangue porque aqueles anos eran sinistros. Fomos unha xeración disposta a todo e houbo unha intensidade existencial, a vida ou morte, que nunca máis volvemos a vivir. Vivimos a mocidade nunhas circunstancias de gran dramatismo e de dilemas. Nunca volveremos ter unha mirada inxenua sobre a realidade, e hoxe penso que só se pode afrontar a realidade, desde a utopía da democracia.