Fonmiñá. Grupo XEA    1 / 4    

O 16 de decembro de 2002 a Terra Cha, xunto coa zona alta do Miño, foi declarada Reserva da Biosfera. A Unesco perseguía conservar así unhas das mellores representacións de ecosistemas naturais característicos dos territorios sublitorais atlánticos que a presión humana e industrial están a facer desaparecer.

Esta declaración, que protexe humidais, bosques de ribeira, turbeiras e paisaxes de montaña, converteuse na primeira destas figuras aprobadas en Galiza e constitúe a de maior extensión con máis de 360.000 hectáreas.

Este territorio, que aglutina os concellos de Vilalba, Castro de Rei, Abadín, Begonte, Cospeito, Guitiriz, Muras, A Pastoriza e Xermade, albergou dende a antigüidade importantes poboacións que foron medrando dende a Idade Media da man dunhas condicións favorábeis para o desenvolvemento agrícola, gandeiro e forestal. Coa chegada dos avances e dos logros da Revolución Industrial mudaron os aproveitamentos do chan e con eles foron construíndose polígonos industriais, vías de comunicación e núcleos urbanos. Tamén variou, en consecuencia, a paisaxe e o medio natural.
A pesar de todo, a comarca da Terra Cha, enmarcada dentro da área Terras do Miño, constitúe un dos poucos exemplos europeos onde se mantén case intacta a riqueza natural. O territorio que abrangue presenta unha paisaxe dominada polas chairas, dedicadas fundamentalmente á produción de forraxe para manter a numerosa cabana gandeira.

Está rodeada polo norte polas serras do Xistral, onde o elevado nivel de humidade permite que as árbores medren e sobrevivan incluso enriba das pedras, A Toriza, A Carba, a serra de Lourenzá, a de Carracedo, a Serra da Loba, Cordal de Montouto e os montes da Serra da Serpe. Desta última elevación a tradición conserva viva a lenda que lle dá nome. No lugar tópase a chamada Cova da Serpe, na Pena Furada. Segundo a lenda, nesta cova vivía un réptil de gran tamaño que comía o gando e a xente e del dicían que incluso baixaba polas noites á aldea e mamaba o leite das vacas.

Como explica a bióloga e mestra Adela Leiro Lois, con ampla experiencia neste de traballos e gran coñecedora do patrimonio natural galego, a Terra Cha “é unha comarca de gran valor ecolóxico que acolle ecosistemas únicos”. Dentro dos seus límites tópanse as turbeiras da Serra do Xistral, as lagoas de Cospeito, de Bardancos e de Riocaldo, os bosques das ribeiras das moreas de ríos que verten as súas augas ao Miño así como fervenzas espectaculares e unha grande representación de flora e fauna.

Canteiras e muíños

Recomendamos a visita á fervenza do río Arnela, no municipio de Abadín, a freixa da Ruxida, en Guitiriz con máis de oito metros de caída, e a ruta pola zona dos Sete Muíños, no río Escadebas, no que se forman rápidos e pequenos saltos entre rochas graníticas que foron aproveitados para instalar muíños.

Terra Cha sae ademais coa intención de valorización do contorno e o medio como bens esquecidos nunha comarca na que a auga ten un protagonismo fundamental. A través de lagoas, humidais, ríos e correntes que conforman unha complexa rede hidrográfica favorecida pola planicie da zona, a auga percorre toda a comarca e condicionando a actividade humana, animal e vexetal. A esa rede pertencen os ríos e humidais de Parga, Ladra e Támoga, protexidos coa súa declaración como Lugar de Interese Comunitario, pero tamén o Miño, o Anllo, o Madalena, o Eume ou o Trimaz.

Mapa da Terra Cha. Grupo XEA

No concello de Guitiriz, marcado pola actividade canteira, destaca tamén a Pena Xiboi, declarada Ben de Interese Cultural pola Dirección Xeral de Patrimonio Histórico e Documental da Xunta de Galicia. Ademais da curiosidade da súa forma, ao sei pé topáronse restos duns nove mil anos de antigüidade, pertencentes á cultura neolítica nómade. Na zona tamén se conserva unha gran tradición termal, que aproveita as propiedades das súas augas. Neste sentido, vén de recuperarse o balneario de Langostelle, dentro do mesmo concello.